Làm rõ quyền yêu cầu Tòa án giải quyết khi chưa có điều luật, giới hạn của cơ chế này, trình tự áp dụng nguồn và hồ sơ người khởi kiện cần chuẩn bị.
Giải quyết vụ việc dân sự chưa có điều luật là cơ chế bảo vệ quyền khi quan hệ dân sự thực tế phát sinh nhưng chưa có quy định trực tiếp để áp dụng. Tòa án không được lấy riêng lý do thiếu điều luật để từ chối giải quyết. Tuy nhiên, người khởi kiện vẫn cần xác định đúng quan hệ tranh chấp, yêu cầu bảo vệ và hồ sơ chứng minh; nguyên tắc này không đồng nghĩa mọi đơn đều phải được thụ lý hoặc mọi yêu cầu đều được chấp nhận.
Khoản 2 Điều 4 Bộ luật Tố tụng dân sự quy định vụ việc phải thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật dân sự, nhưng tại thời điểm phát sinh và khi có yêu cầu Tòa án giải quyết chưa có điều luật để áp dụng. Quy định hướng đến khoảng trống pháp lý thực sự, không chỉ tình huống đương sự chưa tìm được văn bản phù hợp với mong muốn của mình.
Điều 14 Bộ luật Dân sự cũng ghi nhận trách nhiệm bảo vệ quyền và dẫn chiếu cách áp dụng tập quán, tương tự pháp luật tại Điều 5, Điều 6. Các Điều 43, 44 và 45 Bộ luật Tố tụng dân sự tiếp tục xác định thẩm quyền, thủ tục và phương pháp giải quyết. Vì vậy, đây là cơ chế có căn cứ và giới hạn, không phải quyền tùy ý quyết định theo cảm nhận của người xét xử.
Quan hệ dân sự được nhận diện trên cơ sở bình đẳng, tự do ý chí, độc lập tài sản và tự chịu trách nhiệm. Một thỏa thuận có tên gọi mới vẫn có thể được điều chỉnh bằng quy định hiện hành về hợp đồng, nghĩa vụ hoặc tài sản. Chỉ vì pháp luật chưa đặt tên riêng cho mô hình giao dịch không có nghĩa toàn bộ quan hệ đó nằm ngoài pháp luật.

Trước khi đề nghị giải quyết vụ việc dân sự chưa có điều luật, cần phân biệt vấn đề pháp lý với vấn đề chứng minh. Chẳng hạn, các bên tranh luận có giao tiền hay không là vấn đề về sự kiện và chứng cứ. Không tìm thấy biên nhận không làm phát sinh khoảng trống pháp luật, cũng không cho phép bỏ qua nghĩa vụ chứng minh giao dịch thực tế.
Tương tự, một bên không đồng ý với cách tính bồi thường hoặc cho rằng quy định hiện hành chưa có lợi cho mình chưa đủ để viện dẫn cơ chế này. Cần kiểm tra quy định chung, quy định chuyên ngành, thỏa thuận hợp pháp và phạm vi của từng yêu cầu trước khi kết luận không có quy phạm điều chỉnh.
Ví dụ, trong một dịch vụ được cung cấp qua nền tảng mới, tranh chấp có thể xoay quanh việc nghiệm thu, thanh toán hoặc hoàn trả dữ liệu. Trước hết cần xác định các bên đã cam kết điều gì và quy định hiện hành áp dụng ra sao. Tên gọi công nghệ không tự làm mất hiệu lực thỏa thuận, cũng không tự chứng minh một khoảng trống cần áp dụng lẽ công bằng.
Điều 43 dẫn chiếu các quy định về thẩm quyền từ Điều 35 đến Điều 41. Người nộp đơn vẫn phải xác định đúng Tòa án và căn cứ thẩm quyền theo loại việc, địa điểm, các bên liên quan. Không được hiểu nguyên tắc không từ chối là có thể tùy ý chọn bất kỳ Tòa án nào để yêu cầu giải quyết.
Điều 44 yêu cầu áp dụng trình tự, thủ tục của Bộ luật Tố tụng dân sự. Quyền khởi kiện, tư cách đại diện, nội dung đơn, điều kiện khởi kiện và việc thực hiện nghĩa vụ tài chính theo trường hợp áp dụng vẫn cần được kiểm tra. Những thiếu sót này khác với lý do chưa có điều luật về nội dung quan hệ tranh chấp.
Cũng cần phân biệt vụ án có tranh chấp với việc dân sự theo thủ tục tương ứng. Một yêu cầu thuộc phạm vi hành chính hoặc lĩnh vực khác không chuyển thành vụ việc dân sự chỉ vì người yêu cầu viện dẫn Điều 4. Phân loại đúng ngay từ đầu giúp xác định yêu cầu có thể được xem xét và cách chuẩn bị hồ sơ phù hợp.
Theo khoản 1 Điều 45, Tòa án áp dụng tập quán khi các bên không có thỏa thuận và pháp luật không quy định; tập quán không được trái nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự. Điều 5 Bộ luật Dân sự yêu cầu đó là quy tắc xử sự có nội dung rõ, hình thành và lặp lại trong thời gian dài, được thừa nhận, áp dụng rộng rãi trong phạm vi tương ứng.
Thói quen riêng giữa hai người, một cách làm thuận tiện của doanh nghiệp hoặc lời khẳng định “ở đây ai cũng làm vậy” chưa tự chứng minh tập quán. Khi viện dẫn, nên mô tả quy tắc cụ thể, phạm vi thừa nhận, thời gian áp dụng và tài liệu có thể kiểm chứng. Tòa án có trách nhiệm xác định giá trị áp dụng, không chỉ chấp nhận tên gọi do một bên đưa ra.
Nếu các đương sự viện dẫn tập quán khác nhau, Điều 45 xác định tập quán có giá trị áp dụng là tập quán được thừa nhận tại nơi phát sinh vụ việc. Việc giải quyết vụ việc dân sự chưa có điều luật vì vậy cần gắn với bối cảnh thực tế, đồng thời kiểm tra giới hạn về bình đẳng, thiện chí và quyền lợi hợp pháp của người khác.
Khoản 2 Điều 45 quy định áp dụng tương tự khi không có thỏa thuận, không có quy định pháp luật và không có tập quán được áp dụng. Tòa án phải xác định tính chất pháp lý của vụ việc, làm rõ hệ thống hiện hành không có quy phạm điều chỉnh quan hệ đó, rồi xác định quy phạm điều chỉnh một quan hệ dân sự tương tự.
Lập luận cần chỉ ra điểm tương đồng có ý nghĩa pháp lý, chẳng hạn cấu trúc quyền, nghĩa vụ hoặc bản chất việc chuyển giao lợi ích. Không thể lấy một điều khoản từ lĩnh vực khác chỉ vì mức xử lý có lợi cho bên yêu cầu. Sự giống nhau về tên gọi hoặc kết quả kinh tế chưa đủ thay thế việc phân tích quan hệ pháp luật.
Trong tranh chấp giao dịch, việc phân tích yêu cầu giải quyết tranh chấp hợp đồng nên bắt đầu từ cam kết và chứng cứ thực hiện. Chỉ khi đã làm rõ phần nào thực sự chưa được điều chỉnh mới có cơ sở trình bày đề nghị áp dụng tương tự cho vấn đề đó. Không nhất thiết mọi yêu cầu trong cùng một vụ án đều có chung khoảng trống pháp lý.
Khi không thể áp dụng tập quán và tương tự theo điều kiện luật định, khoản 3 Điều 45 quy định xem xét các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự, án lệ và lẽ công bằng. Điều 3 Bộ luật Dân sự đề cập bình đẳng, tự do tự nguyện cam kết, thiện chí trung thực, không xâm phạm lợi ích hợp pháp và trách nhiệm đối với việc không thực hiện đúng nghĩa vụ.
Án lệ trong cơ chế này phải là án lệ được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao lựa chọn và Chánh án Tòa án nhân dân tối cao công bố theo quy định. Một bản án tìm thấy trên mạng, bài phân tích của luật sư hoặc cách xử lý được truyền miệng không tự trở thành án lệ. Khi viện dẫn cần xác định đúng nội dung pháp lý và tình tiết có thể so sánh.
Lẽ công bằng được xác định trên cơ sở lẽ phải được xã hội thừa nhận, phù hợp nguyên tắc nhân đạo, không thiên vị và bình đẳng về quyền, nghĩa vụ. Không thể chỉ dựa vào hoàn cảnh khó khăn của một bên để bỏ qua quyền của bên còn lại. Giải quyết vụ việc dân sự chưa có điều luật vẫn cần lập luận minh bạch, chứng cứ và sự xem xét đối với các bên.
Người yêu cầu nên trình bày diễn biến theo thời gian, chủ thể tham gia, quyền hoặc lợi ích bị ảnh hưởng và biện pháp mong muốn Tòa án áp dụng. Tài liệu cần liên kết với từng tình tiết: thỏa thuận, quá trình trao đổi, chứng từ giao nhận, thanh toán và việc thực hiện nghĩa vụ. Tránh thay phần mô tả sự kiện bằng một đoạn dài khẳng định pháp luật chưa quy định.
Phần lập luận có thể chia rõ quy định đã kiểm tra, vấn đề còn thiếu và nguồn được đề nghị áp dụng. Nếu viện dẫn tập quán hoặc quan hệ tương tự, cần giải thích điều kiện sử dụng nguồn đó. Đồng thời chuẩn bị phản hồi đối với lập luận cho rằng đã có quy phạm trực tiếp hoặc thỏa thuận hợp pháp điều chỉnh, bởi đây có thể là điểm tranh luận chính của vụ việc.
Thụ lý không đồng nghĩa Tòa án đã xác nhận yêu cầu có căn cứ. Trong quá trình giải quyết, các bên vẫn thực hiện quyền và nghĩa vụ chứng minh theo thủ tục; kết quả có thể chấp nhận hoặc không chấp nhận từng yêu cầu. Cơ chế tiếp cận Tòa án không phải cam kết về kết quả xét xử.
Trước hết cần đọc văn bản trả lại đơn và xác định lý do thực tế. Nếu lý do là thiếu điều kiện khởi kiện, sai tư cách hoặc vấn đề thẩm quyền, phải xem xét căn cứ đó thay vì chỉ nhắc lại nguyên tắc không được từ chối. Nếu thực sự chỉ do chưa có điều luật, có thể trình bày lập luận dựa trên Điều 4 và các Điều 43 đến 45 cùng hồ sơ về bản chất dân sự của yêu cầu.
Điều 194 quy định người khởi kiện có quyền khiếu nại trong 10 ngày từ ngày nhận văn bản trả lại đơn. Cần lưu ngày nhận, bản đơn đã nộp, tài liệu kèm theo và chứng cứ gửi nhận để làm rõ nội dung yêu cầu xem xét. Thủ tục khiếu nại việc trả lại đơn khác với kháng cáo bản án; không dùng chung thời hạn hoặc hình thức cho mọi văn bản của Tòa án.
Khi cần chuẩn bị lập luận giải quyết vụ việc dân sự chưa có điều luật, Công ty Luật Jurion & Partners có thể hỗ trợ đối chiếu thỏa thuận, tài liệu sự kiện và các nguồn pháp luật liên quan. Việc xác định đúng phần chưa có quy định giúp hồ sơ tập trung vào yêu cầu cần bảo vệ, thay vì dựa vào nhận định chung rằng giao dịch mới thì chưa có luật.
Giải quyết vụ việc dân sự chưa có điều luật bảo đảm quyền được yêu cầu bảo vệ trong phạm vi pháp luật dân sự, đồng thời giữ các điều kiện tố tụng và trách nhiệm chứng minh. Trước khi nộp đơn hoặc khiếu nại, hãy xác định đúng quan hệ, yêu cầu cụ thể và nguồn đề nghị áp dụng; đó là cơ sở để Tòa án xem xét vụ việc bằng lập luận có thể kiểm chứng.
Đăng ký nhận bản tin ngay hôm nay để nhận được những thông tin mới nhất từ Jurion Partners