Trong thực tế, nhiều tranh chấp hợp đồng thi công xây dựng phát sinh không phải vì các bên không muốn thực hiện hợp đồng, mà vì công trình bị kéo dài, thay đổi thiết kế, chậm bàn giao mặt bằng, thiếu vật tư, chậm thanh toán hoặc không thống nhất được khối lượng hoàn thành. Khi tiến độ bị chậm, bên giao thầu thường muốn phạt vi phạm, yêu cầu bồi thường hoặc chấm dứt hợp đồng. Ngược lại, bên nhận thầu có thể cho rằng việc chậm tiến độ xuất phát từ lỗi của chủ đầu tư hoặc do hoàn cảnh khách quan.

Để xử lý đúng, điều quan trọng không phải chỉ là nhìn vào ngày hoàn thành ghi trong hợp đồng, mà phải xác định rõ nguyên nhân chậm tiến độ, lỗi của mỗi bên, chứng cứ đã có và điều khoản hợp đồng được áp dụng.

Dấu hiệu thường gặp của tranh chấp chậm tiến độ thi công

Tranh chấp chậm tiến độ thi công thường xuất hiện khi một bên cho rằng bên còn lại đã không thực hiện đúng cam kết về thời hạn. Một số tình huống phổ biến gồm:

Bên nhận thầu thi công chậm hơn tiến độ đã cam kết nhưng không có thông báo gia hạn hoặc không có lý do hợp lý.
Bên giao thầu chậm bàn giao mặt bằng, chậm duyệt thiết kế, chậm thanh toán hoặc thay đổi yêu cầu thi công khiến nhà thầu không thể hoàn thành đúng hạn.
Hai bên không thống nhất được khối lượng công việc đã hoàn thành, dẫn đến việc nghiệm thu và thanh toán bị đình trệ.
Công trình phát sinh lỗi kỹ thuật, phải sửa chữa nhiều lần, làm kéo dài thời gian bàn giao.
Một bên tự ý tạm dừng thi công, rút nhân công, không cung cấp vật tư hoặc không phối hợp kiểm tra hiện trạng công trình.

Trong các tình huống này, nếu chỉ trao đổi miệng hoặc nhắn tin rời rạc, việc chứng minh lỗi sau này sẽ khó khăn. Vì vậy, ngay khi có dấu hiệu chậm tiến độ, các bên nên lập biên bản làm việc, ghi nhận hiện trạng công trình và gửi thông báo bằng văn bản.

Cần xác định nguyên nhân chậm tiến độ trước khi yêu cầu bồi thường

Không phải mọi trường hợp công trình chậm tiến độ đều mặc nhiên là lỗi của bên nhận thầu. Việc xác định trách nhiệm cần dựa trên hợp đồng, phụ lục, biên bản bàn giao mặt bằng, hồ sơ thiết kế, nhật ký thi công, chứng từ thanh toán và các thông báo giữa hai bên.

Nếu bên nhận thầu chậm thi công do thiếu nhân công, tổ chức công việc kém, không tuân thủ thiết kế hoặc không huy động vật tư đúng thời điểm, bên giao thầu có cơ sở xem xét yêu cầu tiếp tục thực hiện hợp đồng, phạt vi phạm, bồi thường thiệt hại hoặc áp dụng biện pháp khác theo thỏa thuận.

Ngược lại, nếu việc chậm tiến độ xuất phát từ việc bên giao thầu chậm thanh toán, thay đổi thiết kế liên tục, không bàn giao mặt bằng đúng thời hạn hoặc không phối hợp nghiệm thu, bên nhận thầu có thể có căn cứ phản đối yêu cầu phạt và yêu cầu điều chỉnh tiến độ.

Trường hợp có sự kiện khách quan như thiên tai, dịch bệnh, lệnh tạm dừng của cơ quan có thẩm quyền hoặc trở ngại không thể lường trước, cần kiểm tra kỹ điều khoản bất khả kháng và nghĩa vụ thông báo. Người đọc có thể tham khảo thêm bài viết về trường hợp được miễn trách nhiệm khi vi phạm hợp đồng thương mại để hiểu rõ hơn cách đánh giá trách nhiệm trong một số tình huống đặc biệt.

Các yêu cầu pháp lý có thể đặt ra khi công trình bị chậm

Khi công trình chậm tiến độ, bên bị ảnh hưởng có thể cân nhắc một hoặc nhiều yêu cầu sau tùy vào hợp đồng và chứng cứ thực tế.

Thứ nhất, yêu cầu bên vi phạm tiếp tục thực hiện đúng hợp đồng. Đây là hướng thường được ưu tiên nếu công trình vẫn có thể hoàn thành và việc thay nhà thầu sẽ làm phát sinh thêm chi phí hoặc rủi ro kỹ thuật.

Thứ hai, yêu cầu phạt vi phạm nếu hợp đồng có điều khoản phạt rõ ràng. Điều khoản này nên thể hiện hành vi bị phạt, mức phạt, cách tính và thời điểm áp dụng. Nếu hợp đồng không có thỏa thuận phạt vi phạm, việc yêu cầu phạt thường gặp rủi ro.

Thứ ba, yêu cầu bồi thường thiệt hại nếu có thiệt hại thực tế. Thiệt hại có thể là chi phí thuê đơn vị khác hoàn thiện công trình, chi phí khắc phục lỗi, thiệt hại do không thể khai thác công trình đúng thời điểm hoặc các khoản tổn thất trực tiếp khác. Người yêu cầu bồi thường cần chứng minh thiệt hại, mức thiệt hại và mối liên hệ giữa hành vi vi phạm với thiệt hại đó.

Thứ tư, tạm dừng, chấm dứt hoặc hủy bỏ hợp đồng nếu có căn cứ. Đây là hướng cần cân nhắc kỹ, vì nếu chấm dứt hoặc hủy bỏ không đúng căn cứ, bên thực hiện việc chấm dứt có thể bị xem là bên vi phạm. Có thể tham khảo thêm nội dung về hủy bỏ hợp đồng trước khi ra quyết định.

Thứ năm, yêu cầu thanh toán phần công việc đã hoàn thành. Trong nhiều vụ việc, bên giao thầu cho rằng công trình chậm nên không thanh toán, còn bên nhận thầu cho rằng chậm thanh toán mới là nguyên nhân làm công trình dừng lại. Đây là dạng tranh chấp gần với tranh chấp liên quan đến nghĩa vụ thanh toán trong hợp đồng.

Hồ sơ nên chuẩn bị khi xảy ra tranh chấp hợp đồng thi công

Trước khi gửi yêu cầu, thương lượng hoặc khởi kiện, các bên nên rà soát và sắp xếp hồ sơ theo trình tự thời gian. Hồ sơ càng rõ, khả năng đánh giá đúng rủi ro càng cao.

Những tài liệu quan trọng gồm hợp đồng thi công, phụ lục hợp đồng, báo giá, bản vẽ thiết kế, hồ sơ dự toán, tiến độ thi công, biên bản bàn giao mặt bằng, nhật ký công trình, biên bản nghiệm thu từng giai đoạn, chứng từ thanh toán, hình ảnh hiện trạng, tin nhắn, email và văn bản trao đổi giữa hai bên.

Nếu có phát sinh thay đổi thiết kế, tăng giảm khối lượng hoặc thay đổi vật liệu, cần lưu lại chứng cứ thể hiện việc thay đổi đó do bên nào yêu cầu, có được bên còn lại đồng ý hay không và có ảnh hưởng đến thời gian thi công hay không.

Ngoài ra, nên lập bảng tóm tắt sự kiện gồm ngày ký hợp đồng, ngày bàn giao mặt bằng, các mốc thanh toán, các lần tạm dừng, các lần nhắc tiến độ, thời điểm phát sinh tranh chấp và yêu cầu cụ thể của mỗi bên. Bảng này giúp luật sư hoặc người phụ trách hồ sơ nhìn nhanh được toàn bộ vụ việc.

Nên thương lượng hay khởi kiện khi công trình bị chậm

Không phải tranh chấp chậm tiến độ nào cũng nên đưa ra Tòa án ngay. Trong nhiều trường hợp, thương lượng hoặc hòa giải có thể giúp các bên tiết kiệm thời gian, giữ được công trình và giảm chi phí phát sinh.

Tuy nhiên, nên chuyển sang bước pháp lý mạnh hơn nếu bên vi phạm không hợp tác, tiếp tục kéo dài thời gian, không ký biên bản làm việc, không xác nhận khối lượng, không thanh toán hoặc có dấu hiệu tẩu tán tài sản, bỏ dở công trình, né tránh trách nhiệm.

Trước khi khởi kiện, cần kiểm tra điều khoản giải quyết tranh chấp trong hợp đồng. Một số hợp đồng quy định tranh chấp được giải quyết tại Tòa án, một số hợp đồng có thể chọn Trọng tài thương mại nếu các bên có thỏa thuận hợp lệ. Nếu chuẩn bị hồ sơ chưa đầy đủ, yêu cầu khởi kiện có thể bị yêu cầu sửa đổi, bổ sung hoặc gặp khó khăn trong quá trình chứng minh. Người đọc có thể tham khảo thêm bài viết về chưa đủ điều kiện khởi kiện vụ án dân sự để tránh nộp hồ sơ khi chưa sẵn sàng.

Luật sư có thể hỗ trợ gì trong tranh chấp chậm tiến độ

Với tranh chấp hợp đồng thi công xây dựng, luật sư không chỉ xem hợp đồng mà còn phải đánh giá tiến độ, nghĩa vụ thanh toán, chứng cứ bàn giao mặt bằng, hồ sơ nghiệm thu và cách các bên trao đổi trong quá trình thực hiện hợp đồng.

Luật sư có thể hỗ trợ rà soát điều khoản phạt vi phạm, bồi thường, tạm dừng, chấm dứt hợp đồng; đánh giá bên nào có khả năng chịu trách nhiệm chính; soạn thông báo yêu cầu thực hiện hợp đồng; chuẩn bị phương án thương lượng; hoặc hỗ trợ hồ sơ khởi kiện khi cần thiết.

Nếu anh/chị đang gặp tình huống công trình bị chậm tiến độ, nhà thầu bỏ dở, chủ đầu tư không thanh toán hoặc hai bên không thống nhất được khối lượng hoàn thành, có thể liên hệ tư vấn pháp luật để được xem xét hồ sơ và định hướng cách xử lý phù hợp với tình trạng thực tế.

Bài viết này chỉ có giá trị tham khảo chung. Việc đánh giá quyền, nghĩa vụ và rủi ro pháp lý cần dựa trên hợp đồng, chứng cứ và diễn biến cụ thể của từng vụ việc.