Phân loại hàng giả, kiểm tra chế tài hiện hành và chuẩn bị tài liệu trước khi yêu cầu xử lý hoặc bảo vệ quyền lợi.
Sản xuất, buôn bán hàng giả có thể dẫn đến xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự tùy loại hàng, hành vi, giá trị, khoản thu lợi và những điều kiện luật định. Cụm từ hàng nhái thường được dùng trong giao tiếp nhưng không đủ để lựa chọn điều khoản xử lý. Cần phân biệt hàng giả về công dụng, nhãn hoặc bao bì với hàng hóa giả mạo về sở hữu trí tuệ và những vi phạm chất lượng khác.
Không nên kết luận một sản phẩm là hàng giả chỉ vì giá thấp, hình thức giống sản phẩm khác hoặc được người bán gọi là hàng loại hai. Ngược lại, việc ghi rõ là hàng nhái cũng không tự làm cho việc sử dụng dấu hiệu của chủ thể khác trở thành hợp pháp. Tên gọi quảng cáo và bản chất pháp lý cần được xem riêng, dựa trên sản phẩm, tài liệu và quyền liên quan.
Nghị định 98/2020/NĐ-CP, đã được sửa đổi, là căn cứ về hàng giả trong hoạt động thương mại; Nghị định 185/2013/NĐ-CP được viện dẫn trong nhiều bài cũ không còn phù hợp để áp dụng như quy định hiện hành. Khoản 7 Điều 3 phân nhóm theo công dụng, chất lượng, chỉ dẫn giả mạo trên nhãn hoặc bao bì và tem, nhãn, bao bì giả.
Đối với sở hữu trí tuệ, Điều 213 Luật Sở hữu trí tuệ quy định riêng hàng hóa giả mạo nhãn hiệu, giả mạo chỉ dẫn địa lý và hàng hóa sao chép lậu. Đây không phải cách gọi thay thế cho mọi hàng hóa có chất lượng thấp. Một sản phẩm vẫn có công dụng nhưng sử dụng dấu hiệu giả mạo có thể đặt ra vấn đề quyền sở hữu trí tuệ; một sản phẩm không gắn nhãn hiệu người khác vẫn có thể vi phạm về hàng giả theo căn cứ khác.
Theo Điều 213, hàng hóa giả mạo nhãn hiệu là hàng hóa hoặc bao bì có gắn nhãn hiệu, dấu hiệu hoặc tem, nhãn chứa dấu hiệu trùng hay tương tự đến mức khó phân biệt với nhãn hiệu đang được bảo hộ dùng cho chính mặt hàng đó mà không được chủ sở hữu cho phép. Cần kiểm tra đủ các yếu tố này, không chỉ đặt hai logo cạnh nhau rồi đưa ra kết luận.
Giả mạo chỉ dẫn địa lý có điều kiện về dấu hiệu đang được bảo hộ và quyền sử dụng của chủ thể. Hàng hóa sao chép lậu liên quan bản sao được sản xuất không có sự cho phép của chủ sở hữu quyền tác giả hoặc quyền liên quan. Việc xác định đúng nhóm giúp lựa chọn tài liệu chứng minh, cơ chế xử lý và yêu cầu phù hợp, thay vì coi mọi trường hợp đều là một tội danh.
Ví dụ, doanh nghiệp phát hiện một cửa hàng bán sản phẩm dùng tên gần giống tên mình. Trước hết cần kiểm tra nhãn hiệu nào được bảo hộ, mặt hàng tương ứng, cách trình bày trên bao bì và việc cho phép sử dụng nếu có. Nếu chưa đạt dấu hiệu giả mạo theo Điều 213, vẫn có thể cần đánh giá căn cứ xâm phạm khác; không thể suy ngược rằng mọi dấu hiệu chưa phải giả mạo đều được phép sử dụng.
Điều 9–12 Nghị định 98/2020/NĐ-CP tách buôn bán với sản xuất, hàng giả về công dụng với giả mạo nhãn, bao bì. Không có một khoảng tiền phạt chung áp dụng cho tất cả. Ví dụ, khoản 1 Điều 9 bắt đầu từ 1–3 triệu đồng; các mức còn phụ thuộc giá trị hàng tương đương hoặc số lợi bất hợp pháp, cùng điều kiện của điều khoản.
Cần kiểm tra chủ thể là cá nhân hay tổ chức, loại hàng và trường hợp nhân mức phạt. Ngoài tiền phạt, có thể phát sinh tịch thu, tiêu hủy, loại bỏ yếu tố vi phạm hoặc nộp lại lợi bất hợp pháp theo căn cứ tương ứng. Không nên lấy mức phạt của một nhóm hàng để suy ra mức xử lý cho hàng giả mạo nhãn hiệu thuộc chế độ sở hữu trí tuệ.
Điều 192 quy định tội sản xuất, buôn bán hàng giả nhưng loại trừ những trường hợp thuộc Điều 193, 194 và 195. Theo khoản 1 hiện hành, hình phạt là tiền từ 200 triệu đến 2 tỷ đồng hoặc tù từ 1 đến 5 năm khi hành vi đáp ứng một trong những căn cứ được quy định. Vì vậy, mức tiền 100 triệu đến 1 tỷ đồng trong tài liệu trước sửa đổi 2025 không nên tiếp tục giới thiệu là mức hiện hành của khoản này.
Một căn cứ là giá trị hàng giả tương đương số lượng hàng thật hoặc hàng có cùng tính năng kỹ thuật, công dụng từ 30 triệu đến dưới 150 triệu đồng. Dưới 30 triệu đồng vẫn có thể bị xem xét nếu đã bị xử phạt về những hành vi được liệt kê hoặc đã bị kết án về các tội được liệt kê, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm. Không thể coi dưới 30 triệu đồng là vùng miễn trách nhiệm.
Khoản 1 còn quy định những căn cứ khác: gây thương tích hoặc tổn hại sức khỏe với tỷ lệ tổn thương cơ thể 31%–60%; thu lợi bất chính từ 50 triệu đến dưới 100 triệu đồng; hoặc gây thiệt hại tài sản từ 100 triệu đến dưới 500 triệu đồng. Đây là các căn cứ lựa chọn theo điều luật, không phải tất cả điều kiện phải đồng thời xuất hiện. Việc định giá, xác định hậu quả và quan hệ nhân quả cần có tài liệu hợp lệ.
Trong xử lý sản xuất, buôn bán hàng giả theo Điều 192, khoản 2 có khung tù 5–10 năm, khoản 3 có khung tù 7–15 năm với các tình tiết tương ứng. Giá trị hàng, khoản thu lợi, thiệt hại, hậu quả sức khỏe và tình tiết như tổ chức, chuyên nghiệp, tái phạm nguy hiểm cần được đối chiếu riêng. Mức cao nhất của điều luật không phải hình phạt mặc nhiên dành cho mọi người bán một sản phẩm vi phạm.
Khoản 4 còn quy định khả năng phạt tiền bổ sung 40–100 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, hành nghề hoặc công việc nhất định từ 1–5 năm hoặc tịch thu một phần hay toàn bộ tài sản. Đây là những hình phạt có thể áp dụng theo điều kiện, không phải mọi trường hợp đều bị cộng tất cả. Khoản 5 quy định riêng trách nhiệm của pháp nhân thương mại; không lấy mức tiền dành cho cá nhân để áp thẳng cho doanh nghiệp.
Điều 193 áp dụng đối với hàng giả là lương thực, thực phẩm, phụ gia thực phẩm; Điều 194 đối với thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh. Điều 195 quy định nhóm thức ăn dùng để chăn nuôi, phân bón, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật, giống cây trồng, giống vật nuôi. Phân loại sản phẩm là bước cần làm trước khi tra khung hình phạt, không phải chi tiết có thể bổ sung sau cùng.
Chẳng hạn, khoản 1 Điều 193 quy định tù 2–5 năm đối với hành vi thuộc điều khoản; khoản 1 Điều 194 quy định tù 2–7 năm. Không được tự đưa điều kiện giá trị 30 triệu đồng của Điều 192 sang để kết luận hàng giả thực phẩm hoặc thuốc dưới mức ấy chỉ bị hành chính. Đồng thời, việc xác định một sản phẩm thực sự là hàng giả và các yếu tố trách nhiệm vẫn phải tuân thủ pháp luật, không dựa vào một phản ánh chưa kiểm chứng.
Những điều luật chuyên biệt có khung tăng nặng, hình phạt bổ sung và quy định về pháp nhân thương mại riêng. Điều 194 hiện có hình phạt cao nhất là tù chung thân, không tiếp tục dùng thông tin tử hình từ phiên bản trước sửa đổi 2025. Khi xem xét vụ việc thực tế, cần áp dụng quy định về hiệu lực theo thời gian và tình tiết cụ thể, thay vì chỉ chọn văn bản mới theo ngày đăng trên mạng.
Sản xuất, buôn bán hàng giả không đồng nghĩa mọi vụ việc đều xử lý theo Điều 192. Điều 226 quy định tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu hoặc chỉ dẫn địa lý đang được bảo hộ tại Việt Nam, với đối tượng là hàng hóa giả mạo và điều kiện về lỗi cố ý, quy mô thương mại hoặc những ngưỡng luật định. Cơ quan có thẩm quyền phải xác định đầy đủ căn cứ áp dụng.
Khoản 1 Điều 226 quy định phạt tiền 50–500 triệu đồng hoặc cải tạo không giam giữ đến 3 năm; khoản 2 có thể phạt tiền 500 triệu đến 1 tỷ đồng hoặc tù 6 tháng đến 3 năm theo các trường hợp được liệt kê. Điều luật còn có hình phạt bổ sung và trách nhiệm pháp nhân thương mại. Các ngưỡng giá trị tại Điều 226 khác Điều 192, nên không thể dùng một bảng duy nhất cho cả hai.
Chủ thể quyền cần chứng minh căn cứ quyền và dấu hiệu vi phạm, không chỉ cung cấp giấy đăng ký doanh nghiệp. Điều 6 Luật Sở hữu trí tuệ phân biệt nhãn hiệu được xác lập qua cấp văn bằng hoặc công nhận đăng ký quốc tế với nhãn hiệu nổi tiếng được xác lập trên cơ sở sử dụng. Vì vậy, kết luận mọi nhãn hiệu chưa đăng ký đều không được pháp luật bảo hộ là quá rộng và có thể làm người đọc hiểu sai.

Khi phát hiện dấu hiệu sản xuất, buôn bán hàng giả, nên lưu thông tin nơi bán, hóa đơn, chứng từ thanh toán, hình ảnh sản phẩm, bao bì và nội dung chào bán. Ghi thời gian, cách nhận hàng và người giao dịch. Với dữ liệu trên mạng, cần lưu đường dẫn cùng bối cảnh, tránh chỉ giữ một ảnh đã cắt mất thông tin nhận diện. Việc bảo quản mẫu hàng phải phù hợp yêu cầu kiểm tra của cơ quan xử lý.
Đơn trình bày nên phân biệt điều trực tiếp biết với nhận định nghi ngờ, nêu hành vi cần kiểm tra và tài liệu kèm theo. Không tự xâm nhập kho hàng, thu giữ tài sản hoặc đe dọa người bán để tạo chứng cứ. Nếu được yêu cầu cung cấp bổ sung, nên giữ bản sao và danh mục đã giao. Việc gửi phản ánh chưa phải kết luận chính thức về người vi phạm hoặc tội danh.
Đối với xâm phạm sở hữu trí tuệ, Điều 202 còn quy định các biện pháp dân sự như chấm dứt hành vi, thực hiện nghĩa vụ và bồi thường thiệt hại. Tiền phạt nộp cho Nhà nước không tự trở thành khoản bồi thường cho chủ thể quyền hay người mua. Yêu cầu bồi thường cần có căn cứ riêng về thiệt hại và trách nhiệm, không nên chỉ lấy doanh thu của bên bán làm số tiền mặc nhiên phải trả.
Doanh nghiệp có thể tham khảo việc chuẩn bị đăng ký bảo hộ nhãn hiệu hàng hóa để quản lý căn cứ quyền từ đầu. Khi trao đổi với Công ty Luật Jurion & Partners, nên cung cấp sản phẩm, tài liệu quyền, nguồn giao dịch và mục tiêu cần hỗ trợ để thống nhất phạm vi rà soát. Không có kết quả tra cứu hay tư vấn nào tự thay thế quyết định của cơ quan có thẩm quyền.
Đánh giá sản xuất, buôn bán hàng giả cần đi từ loại hàng, dấu hiệu vi phạm và căn cứ quyền đến chế tài tương ứng. Phân loại đúng, bảo quản tài liệu và kiểm tra điều luật hiện hành giúp người mua, doanh nghiệp và người đang bị xem xét trách nhiệm lựa chọn bước xử lý có cơ sở, thay vì suy đoán từ tên gọi hàng nhái hoặc một mức tiền phạt chung.
Đăng ký nhận bản tin ngay hôm nay để nhận được những thông tin mới nhất từ Jurion Partners